Mój ojcze, mój ojcze, czy ty słyszysz,

Co szepcze król elfów?”

„Uspokój się moje dziecko, to tylko wiatr w liściach szeleści…”

W 1782 roku Johann Wolfgang Goethe napisał balladę Der Erlkönig, Król Elfów, Król Olszyn, Król Olch.

Wiersz przedstawia fantastyczną scenę rozgrywającą się podczas spowitej mgłą nocy, pośród zawodzenia wiatru i tętentu końskich kopyt. Pędzący jeździec to ojciec, który tuli w ramionach majaczącego w gorączce syna. Choremu dziecku wydaje się, że widzi baśniowego króla elfów, który wzywa je urokliwą pieśnią, obiecując miłą zabawę z jego córkami.

Utwór kończy przedśmiertna skarga dziecka i przerywana szlochem głucha fraza „w ramionach ojca dziecko było martwe”.

 

Motyw utworu pochodzi z duńskiej ballady przetłumaczonej na niemiecki przez Johanna Gottfrieda Herdera, w tej wersji postać złego ducha nazywa się ellerkonge, co jest inną formą elverkonge, czyli król elfów. W wersji Herdera pojawia się jako określenie kalka językowa Erlkönig, oznaczająca 'króla olszyn', 'króla olch'.

(Północnoniemiecka forma rzeczownika die Erle 'olcha' brzmiąca die Eller stała się przyczyną pomyłki tłumacza.)

Do dziś nie rozstrzygnięto sporu o znaczenie tytułu ballady i co zatem idzie o interpretację natury tytułowego króla. Badacze nie są zgodni, czy Goethe o pomyłce Herdera wiedział, czy też odwołał się raczej do wierzeń ludowych związanych z bagnistymi terenami porośniętymi olchami i wierzbami. Miały je zamieszkiwać duchy, oddziałujące na ludzi swą zgubną mocą. Źródłem wielu przesądów i zabobonów były nie tylko bagna, ale również drewno olchowe, które po rozrąbaniu czerwienieje, jak gdyby krwawiło.

W tradycji folkloru duńskiego i niemieckiego postać króla elfów jest zapowiedzią śmierci, pokazuje się osobie umierającej. Badacze stojący na stanowisku, że Goethe mógł być świadomy powiązań Erlköniga z elfami, wskazują na etymologię słowa elf i jego związek ze słowem alb: koszmar, zmora senna, które to są także udziałem dziecka z ballady Goethego.

 

Do tekstu Goethego komponowano wielokrotnie muzykę. Napisali swoje melodie: Gottlob Bachmann (1763-1840), Carl Blum (1786-1844), Max Eberwein (1775-1831), Anselm Hüttenbrenner (1794-1868), Bernhard Klein (1793-1832), Otto Klemperer (1885-1973), Huub de Lange (1955-), Johann Loewe (1796-1869), Émile Louis Victor Mathieu (1844-1932), Friedrich Methfessel (1771-1807), Anne Sheppard Mounsey, Johann Friedrich Reichardt (1752-1814), Andreas Jakob Romberg (1767-1821), Louis Schlottmann (1826-1905), Julius Schneider (1805-1885), Corona Schröter (1751-1802), Ludwig Spohr (1784-1859), Václav Tomášek, Karl Friedrich Zelter (1758-1832).

 

Poza Johannem Loewe, którego wersja jest dość popularna, pozostałe nie były w stanie konkurować z arcydziełem, które stworzył Franciszek Schubert.

 

Schubert skomponował swą pieśń w 1815 roku na głos solowy i fortepian. Trzy razy poprawiał swoje dzieło przed publikacją czwartej wersji w 1821 roku. Oznaczył ją jako Opus 1 (D.328 w katalogu Deutscha).

Pierwsze wykonanie miało miejsce 1 grudnia 1820, na prywatnym przyjęciu, jeszcze przed publikacją. Oficjalny debiut nastąpił 7 marca 1821 roku w wiedeńskim Theater am Kärntnertor.

 

The Kärntnertortheater: lithograph, ca. 1830
The Kärntnertortheater: lithograph, ca. 1830

 


Cztery postaci – narrator, ojciec, syn, i Król Olch – wykonywane są przez jednego wokalistę. Czasem zdarza się, że śpiewają cztery osoby.

 

Schubert osiągnął w tej pieśni najwyższy poziom artyzmu – każdej postaci przeznaczyił własną i różną skalę wokalną, każda ma swoje niuanse rytmiczne. Dodatkowo, większość śpiewaków dostosowuje do każdego odpowiednią barwę głosu.

 

  1. Narrator posługuje się średnią skalą i tonacją molową.
  2. Ojciec śpiewa w niskich rejestrach i w tonacji zarówno durowej, jak i molowej.
  3. Syn, jako dziecko, operuje w wyższych partiach skali, w tonacji molowej.
  4. Linia wokalna Króla Olch przebiega od góry do dołu w stylu arpeggio w tonacji durowej. Śpiewana jest cicho, pianissimo, odzwierciedlając uporczywą perswazję.

pad

Click to play


Piąta figura – biegnący koń – jest imitowana przez szybkie tripletowe kształty akompaniamentu, naśladujące tętent kopyt i grane przez pianistę przez cały utwór.

 

 

Schubert stworzył w jednej pieśni ogromne bogactwo wyrazu muzycznego. Aż dziw bierze, że w tak krótkiej formie można zawrzeć tak olbrzymi ładunek dramatyzmu.

 

W 1815 roku, kiedy napisał Króla Olch Schubert miał 18 lat. W tak młodym wieku żaden z kompozytorów nie zdołał stworzyć dzieł równie dojrzałych i głębokich. W następnych latach powstają dalsze pieśni, uderzające intensywnością liryzmu muzycznego i oryginalnością formy. Warto powiedzieć, że w dziedzinie pieśni Schubert miał bardzo niewielu poprzedników.